موسسه تحقیقات خاک و آب مدیریت اراضی 2345-6205 13 2 2025 12 22 Soil and Water Salinity Conditions Affecting Integrated Management of Certain Horticultural Crops in Iran: Challenges and Management Strategies تحلیلی بر وضعیت شوری آب و خاک در مدیریت کلان برخی از محصولات باغی کشور – چالش ها و راهکارها 219 248 134957 10.22092/lmj.2025.370723.394 FA علی مومن پور استادیار مرکز ملی تحقیقات شوری، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، یزد، ایران. Journal Article 2025 09 21 The sustainability of agricultural production in Iran is threatened by the two major factors of drought and salinity, with over 30% of orchards currently experiencing varying degrees of water and soil salinity stresses. The provinces in Iran most severely affected by salinity include Kerman (pistachio, citrus, date palm), Yazd (pistachio, pomegranate, almond), Sistan & Baluchestan (date palm), Fars (citrus, pomegranate), South Khorasan (saffron, barberry, fig), Qom (pomegranate, pistachio, grape), Khuzestan (date palm, citrus), Bushehr (date palm, lime), Isfahan (apple, peach, nectarine, pomegranate), Khorasan Razavi (pomegranate, saffron, apricot), Hormozgan (date palm, lime, mango), Semnan (pistachio, pomegranate, olive), Golestan (olive, orange), Zanjan (olive), Markazi (grape, walnut, almond), Kohgiluyeh & Boyer-Ahmad (lime), Tehran (grape, peach), and Alborz (peach, nectarine) as well as the coastal areas of Lake Urumia in East and West Azerbaijan (apple, grape, pear, apricot) and the eastern stretches of Mazandaran (orange, tangerine). Generally speaking, the crops most impacted by salinity are pistachio, date palm, pomegranate, olive, and citrus with the highest economic losses recorded for Kerman, Yazd, and Qom provinces. Given the current conditions and the emerging climate change, exploitation of saline water and soil to sustain horticultural production seems inevitable; this evidently calls for integrated management strategies, advanced agronomic practices, and improved breeding programs. It should. however, be noted that developing salinity- and drought-tolerant rootstocks and cultivars takes approximately 5–10 years, underscoring the need for strategic planning to address future climatic challenges. In addition to improved breeding methods, novel management methods are needed to combat and control salinity stress in horticultural crops, some of which include proper implementation of leaching, employment of novel and optimized irrigation systems, use of pressurized irrigation systems, application of various mulches and soil amendments alongside rhizosphere enhancement via microbial inoculants, land leveling, post-irrigation shallow tillage as well as application of phytohormones and nutrients such as salicylic acid, abscisic acid, and both macro- and micro-nutrients. Given the gap in field studies, priority in future research should be attached to both evaluation of integrated solutions at the commercial orchard and greenhouse scales and development of regional eco-friendly guidelines that will ultimately help horticultural production in Iran not only overcome the salinity challenge but also become a model for sustainable production in arid regions of the world. <strong>پایداری تولید محصولات کشاورزی در ایران با دو خطر جدی خشکسالی و شوری تهدید می­شود. امروزه، بیش از 30 درصد باغات با درجات مختلفی با تنش شوری آب و خاک درگیر هستند. بیشترین میزان درگیری با تنش شوری در استان­هایی همچون کرمان (پسته، مرکبات و خرما)، یزد (پسته، انار و بادام)، سیستان و بلوچستان (خرما)، فارس (مرکبات و انار)، خراسان جنوبی (زعفران، زرشک و انجیر)، قم (انار، پسته و انگور)، خوزستان (خرما و مرکبات)، بوشهر (خرما و لیمو)، اصفهان (سیب، هلو شلیل و انار)، خراسان رضوی (انار، زعفران و زردآلو)، هرمزگان (خرما، لیموترش و انبه)، سمنان (پسته، انار و زیتون)، گلستان (زیتون و پرتقال)، آذربایجان شرقی و غربی در حاشیه دریاچه ارومیه (سیب، انگور، گلابی و زردآلو)، زنجان (زیتون)، مرکزی (انگور، گردو و بادام)، کهگیلویه و بویر احمد (لیمو)، تهران (انگور و هلو)، البرز (هلو و شلیل)، برخی از نقاط شرقی استان مازنداران (پرتقال و نارنگی) است. در مجموع، بیشترین محصولات باغی درگیر شوری شامل پسته، خرما، انار، زیتون و مرکبات می­شوند و بیشترین میزان خسارت از شوری به ترتیب در استان­هایی همچون کرمان، یزد و قم مشاهده می­شود. لذا با توجه به وضعیت فعلی و تغییرات اقلیمی پیش رو استفاده از آب‌ و خاک شور به­منظور تولید محصولات باغی، غیرقابل اجتناب است و می­بایست از طریق راهکارهای مدیریتی، عملیات به­باغی و به نژادی با این وضعیت مقابله و برای آینده نیز چاره اندیشی نمود. ضمناً بایستی به این نکته توجه کرد که دستیابی به پایه­ها و ارقام متحمل به شوری و خشکی نیاز به زمان نسبتا طولانی (در حدود 5 الی 10 سال) دارد. پس بایستی کاملاً آگاهانه برنامه­ریزی نمود تا در مواجه با تغییرات اقلیمی در آینده، عقب نماند. علاوه بر روش­های اصلاحی، روش­های مدیریتی نیز جهت مقابل با تنش شوری و کنترل آن در محصولات باغی وجود دارند که می­توان به اعمال دقیق نیاز آبشویی، کاربرد روش­ها و سامانه­های نوین آبیاری، استفاده از سامانه­های آبیاری تحت­فشار، کاربرد مالچ­های مختلف، استفاده از اصلاح کننده­های خاک، تقویت دنیای ریشه (ریزوسفر) با استفاده از مواد میکروبی، تسطیح مناسب سطح خاک، شخم سطحی پس از آبیاری، استفاده از هورمون­ها، اسید­های آمینه و ترکیبات کودی حاوی اسید سالیسیلیک، اسید آبسیزیک، اکسین، آلجینیک اسید، فسفر، پتاسیم، کلسیم، روی، مس و منگنز، اشاره کرد. با توجه به خلأ موجود در مطالعات میدانی صورت گرفته، اولویت تحقیقات آینده بایستی معطوف به ارزیابی راهکارهای تلفیقی در مقیاس باغ‌ها و گلخانه­های تجاری و تدوین راهنما‌های بوم‌سازگار منطقه‌ای باشد تا در نهایت با اجرای این راهبردها، باغبانی ایران نه تنها بر چالش شوری فائق آید، بلکه به الگویی برای تولید پایدار در مناطق خشک جهان تبدیل شوند.</strong> https://lmj.areeo.ac.ir/article_134957_522976fe274f37aa2dd8bc0afcba00cf.pdf